Қазір экономика шатқаяқтап тұрса да, жер-жерде тұрғын үй құрылысы қызып тұр. Құрылыс компаниялары бос жер тұрса, үй салып тастауға асық. Себебі, бұл өздеріне пайда, екінші – баспанасыздарға үй.
Алайда, бұған дейін Есік қаласынан халықтың әлеуметтік жағынан әлсіз топтарына арналған тұрғын үй құрылысын салу кезінде «Береке» саяжайының аумағындан ерте темір дәуіріне жататын бірнеше оба табылып, заң талаптарының бұзылғандығы анықталған. Яғни, Есік қорымының құрамдас бөлігі саналатын аумақты үй салуға бермес бұрын неге бірауыз ескертіліп, зерттеу жұмысы жүргізілмеген?
Заң талаптарын кім бұзды?
Бұл мәселе бойынша «Алматы облысының мәдениет, архивтер және құжаттама басқармасы» ММ-нің «Алматы облыстық тарихи-мәдени мұраны қорғау жөніндегі орталық» КММ-нің директоры Т. Аблаев Еңбекшіқазақ ауданы прокуратурасына хат жазып, шара қолдануды сұрап, хат жазған.
Бұған берген жауабында аудан прокуроры Б.Қыбраев: «Тарих және мәдениет ескерткіштерінің ғылыми зерттеусіз түбегейлі жойылып кетуіне жол бермеу мақсатында аталмыш жер учаскесінде құрылыс жұмыстарын жүргізіп жатқан ЖШС «ПИКCommerce» мердігер мекемесімен «Есік» мемлекеттік тарихи-мәдени музей-қорығы арасында 04.10.2024 жылғы №1 жасалған келісім шарт негізінде шұғыл апаттық жағдайдағы ескерткіштерге зерттеу, қазба жұмыстары жүргізіліп, көрсетілген 2 обалардың түгел тоналғандығы, ешқандай артефактілердің сақталмағандығы белгілі болған.
«Есік» мемлекеттік тарихи-мәдени музей-қорығы атқарылған жұмыстар бойынша ғылыми есеп дайындап, өз ұсыныстарын трихи-мәдени сараптама қорытындысында көрсетеді. Жоғарыда аталған обаның 2 толық қазба жұмыстары жүргізілгендіктен, олардың тарихи-мәдени құндылығы жоқ екендігін, ал қалған обалардың құрылыс салынып жатқан аумақтан тыс орналасқандығын жеткіземіз» деген.
«Есік» музей-қорығы: «Тұрғын үй салу туралы алдын ала хабардар етпеген»
Ал «Есік» мемлекеттік тарихи-мәдени музей-қорығының директоры Гүлмира Райылқызының пікірінше, тұрғын үй құрылысын салу туралы шешім шықпас бұрын бұл туралы хабардар етпеген.
«Бұл обалардың бар екені тұрғын үйді салу кезінде анықталған. Бізге «қорғандардың шеті бұзылды» деген хабар келген соң, құрылысты тоқтаттық. Қорғау аймағына байланысты зерттеу жүргізуге, археологиялық сараптама беруге құқымыз бар. Яғни, аккредитациядан өткенбіз, арнайы лицензияға иеміз. «Есік» музейіне тікелей қарайтын қорғау аймағы бар. Негізі қала обалардың үстіне салынған. Барлық жерден оба табылып жатады. Саяжайдың жоғары жағынан әлеуметтік тұрғын үйлер салынып бастаған. Сол жерден обалар шығып, прокуратураға хат жазылды. Сөйтіп, қазба жұмысын жүргіздік. Нәтижесінде бұрыннан сүріліп кеткен тоналған қорғандардан ештеңе шыққан жоқ. «Бұл жерде ешқандай мәдени құндылықтар жоқ» деп археологиялық сараптама бердік», – дейді.
«Есік» мемлекеттік тарихи-мәдени музей-қорығы құрылыс аумағында қорғандар болғанын білген. Себебі, бұған дейін қай жерде қандай қорған бар екені туралы карта жасалып, облысқа тапсырған. Алайда, музей-қорығына тиесілі аумақты тұрғын үй салуға беру алдында бізден «Бұл жерде ешқандай қорған, мәдени ескерткіш жоқ» деген қорытынды сараптама алмады. Бұл – заңға қайшы. Тәртіпке бағынсақ содан кейін ғана құрылыс жұмысы басталу керек. Осы бойынша аудандық мәслихатқа хат жаздық. Тіпті, республика, облыс деңгейінде осы мәселені көтеріп жатырмыз. Болашақта қайталанбауын талап етеміз. Еңбекшіқазақ ауданында бұл түйткіл өзекті. Мұны реттеу керек», – дейді Гүлмира Мұхтарова.
Бір айта кетерлігі, аудандағы табылған қорғандар жер кадастрына енгізілмей келеді. Нақты іс жүргізілмеген. Былтыр Еңбекшіқазақ ауданы бойынша сараптама жасалып, обалардың картасы анықталып, облысқа тапсырылған. Енді бекітілуі ғана қалған. Алайда, соған қарамастан обалар орнында құрылыс жүргізіліп жатқан көрінеді.
«Есік» мемлекеттік тарихи-мәдени музей-қорығының директоры Гүлмира Райылқызының айтуынша, Есік қаласы – сақтардың обалары орналасқан мекен. «Бұл жерден мыңнан астам оба табылған. Қай жерде оба, ескерткіш бар, айту қиын. Сол үшін алдын ала зерттеу, барлау жұмысы жүргізіледі. Содан кейін құрылыс салуға рұқсат берілуі тиіс», – деп түйіндеді пікірін.
«Қорған сүріліп, үстіне үйдің құрылысы басталып кеткен»
Бұл тұрғыда Алматы облысының мәдениет, архивтер және құжаттама басқармасы Алматы облысының Еңбекшіқазақ ауданында орналасқан тарих және мәдениет ескерткішінің қорғау аймақтарының, құрылыс салуды реттеу аймақтарының және қорғалатын табиғи ландшафты аймақтарының шекараларын бекіту туралы облыс әкімінің қаулы жобасы қабылданғанын жеткізген. Бұл бойынша Алматы облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енбеген тарихи-мәдени нысандары, атап айтқанда қазіргі уақытта Алматы облысының Қарасай ауданы, Жамбыл ауданы және Қонаев қаласы бойынша археология ескерткіштеріне паспорттау жұмыстары басталған. Содан кейін бұл жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енгізу туралы ұсыныс беріледі.
Айта кету керек, «Есік» мемлекеттік тарихи-мәдени қорық-мұражайы» республикалық МҚК қызметкерлерінің мәліметтері бойынша автожол мен жаңа көпір салу жерінің аумағында 15-тен астам қорған орналасқан.
Sona.kz тілшісі бұл туралы нақты ақпарат алу үшін Алматы облысының мәдениет, архивтер және құжаттама басқармасына хабарласты. Бізге берген мәліметте: «2024 жылдың 11 қыркүйегінде Алматы облыстық тарихи-мәдени мұраны қорғау жөніндегі орталыққа Еңбекшіқазақ ауданы, Есік қаласының жанында орналасқан «Береке» саяжайында қорғандардың бұзылу әрекеті орын алып жатыр» деген ақпарат келіп түскен күні сол мекен-жайға барып, қорғанның жер бетінен сүріліп, үстіне үйдің құрылысы жүріп жатқанын көрдік.
Сонымен қатар, 4 (төрт) қорғанның құрылыс саласын реттеу, табиғи ландшафт аймақтарының бұзылғандығы анықталды. Облыстық прокуратураға және облыстық полиция департаментіне жоғарыда аталмыш жағдай туралы жазбаша хат жіберілді. Еңбекшіқазақ аудандық прокуратурасынан «Байтерек елдімекенінің аумағында орналасқан үш мың жылдық тарихы бар қорғандардың мәселесі бойынша «Есік» мемлекеттік тарихи-мәдени музей-қорығының апаттық жағдайдағы қорғандарға жасалынған ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізді.
Нәтижесінде қорғандардың түгел тоналғандығы, ешқандай артефактілердің сақталмағандығы туралы белгілі болды» деген жауап келді», – дейді Алматы облысының мәдениет, архивтер және құжаттама басқармасы маманы Гүлнәр Домбай.
Есік – ескі қорғандар мен обалар қаласы. Дегенмен, кез келген құрылыс компаниясы және оған құрылыс бастауға рұқсат берген мекеме алдымен тиісті мекемелерден анықтама сұрап, археологиялық сараптама алғаны жөн.
