Қазақстан мұнай өңдеу көлемін қазіргі шамамен 18 млн тоннадан жылына 39 млн тоннаға дейін арттыруды жоспарлап отыр.
Бұл көрсеткіш Мұнай өңдеу саласын дамытудың 2025-2040 жылдарға арналған тұжырымдамасында белгіленген.
Құжаттың негізгі мақсаты — ел ішінде өңделетін мұнайдың үлесін біртіндеп арттырып, жанармай мен қосылған құны жоғары мұнай-химия өнімдерін көбірек өндіру.
Қазір мұнай өндіру мен өңдеу арасындағы арақатынас шамамен 5-ке 1.
2040 жылға қарай оны 2,5-ке 1 деңгейіне дейін төмендету жоспарланып отыр.
Яғни мұнай өндіру көлемі өскен күннің өзінде шикізаттың едәуір бөлігі ел ішінде өңдеуге бағытталуы тиіс.
Не өзгереді?
Жаңа стратегияның негізінде қолданыстағы мұнай өңдеу зауыттарын кеңейту және жаңа өндірістік қуаттарды іске қосу жоспары жатыр.
Қазір Қазақстандағы негізгі мұнай өңдеу көлемін Атырау, Павлодар және Шымкент мұнай өңдеу зауыттары қамтамасыз етеді.
Алдағы уақытта Шымкент мұнай өңдеу зауытының қуатын жылына 6 млн тоннадан 12 млн тоннаға дейін арттыру жоспарланған.
Павлодар зауытының қуаты 5,5 млн тоннадан 9 млн тоннаға, ал Атырау зауыты 5,5 млн тоннадан шамамен 6,7 млн тоннаға дейін ұлғайтылмақ.
Сонымен қатар жылына шамамен 10 млн тонна мұнай өңдей алатын жаңа ірі зауыт салу мүмкіндігі қарастырылып жатыр.
Осының нәтижесінде 2040 жылға қарай Қазақстандағы мұнай өңдеу қуаты жылына 39 млн тоннаға жуықтауы тиіс.
Бір тонна мұнайдан көбірек өнім алу көзделген
Мәселе тек өңделетін шикізат көлемінде емес.
Қазақстан мұнай өңдеу тереңдігін де арттырмақ.
Қазір бұл көрсеткіш шамамен 89% болса, 2040 жылға қарай оны 94%-ға дейін жеткізу жоспарланған.
Өңдеу тереңдігі жоғарылаған сайын мұнайдан қалатын төмен құнды қалдық азайып, бензин, дизель отыны, авиаотын және мұнай-химия саласына қажетті шикізат көбірек өндіріледі.
Мотор отынының сапасын арттыру мен мұнай-химия өндірісін кеңейтуге де ерекше назар аударылады.
Қазақстанда бензол, параксилол, алкилат және химия өнеркәсібіне қажетті басқа да өнімдер өндірісін ұлғайту көзделген.
Қанша инвестиция қажет?
Мұнай өңдеу саласын ауқымды жаңғырту қомақты қаржыны талап етеді.
Тұжырымдамадағы шараларды іске асыруға қажетті инвестиция көлемі 15-19 млрд доллар шамасында бағаланып отыр.
Бұл қаражат қолданыстағы зауыттарды кеңейтуге, жаңа қондырғылар салуға, мұнай-химия өндірістерін дамытуға, заманауи технологияларды енгізуге және ғылыми-зерттеу инфрақұрылымын құруға бағытталуы мүмкін.
Тұжырымдамада алты негізгі бағыт белгіленген.
Олардың қатарында ел экономикасын отандық мұнай өнімдерімен қамтамасыз ету, мұнай-химия өнімдерінің өндірісін арттыру, қолданбалы ғылымды дамыту, мамандар даярлау, саланы жаңа технологияларға бейімдеу және экспорттық мүмкіндіктерді кеңейту бар.
Қазақстанға мұнайды көбірек өңдеу не үшін қажет?
Қазақстан аймақтағы ең ірі мұнай өндіруші мемлекеттердің бірі болып қала береді.
Алайда өндірілген мұнайдың қомақты бөлігі ел ішінде терең өңдеуден өтпей, шикізат күйінде экспортталады.
Жаңа стратегия осы арақатынасты өзгертуді көздейді.
Экономика үшін бұл шикі мұнай сатудан ғана емес, бензин, дизель отыны, авиаотын және мұнай-химия өнімдерін өндіру арқылы да көбірек табыс табуға мүмкіндік береді.
Бұл Қазақстан мұнай экспортынан бас тартады деген сөз емес.
Ел әлемдік нарықтағы ірі мұнай жеткізушілерінің бірі болып қала береді. Бірақ мемлекет мұнайдан түсетін қосылған құнның көбірек бөлігін ел ішінде қалдыруға ұмтылып отыр.
Қазақстан мұнайының сапасы неге маңызды?
Қазақстан экспорттайтын мұнайдың бір бөлігінің сапасы да өңдеу үшін маңызды артықшылық береді.
Негізгі экспорттық сорттардың бірі — CPC Blend жеңіл мұнай санатына жатады.
Мұндай мұнай мұнай өңдеушілер арасында жоғары бағаланады. Себебі одан бензин компоненттері, нафта және мұнай-химия саласына қажетті басқа да жеңіл фракцияларды салыстырмалы түрде көбірек алуға болады.
Қыркүйекте әлемдік мұнай нарығындағы шиеленіс аясында CPC Blend бағасы барреліне 110 доллардан асты.
Бұл жерде мемлекет үшін белгілі бір таңдау да пайда болады.
Бір жағынан, мұнайды жоғары бағамен экспорттау қазір тиімді. Екінші жағынан, оны ел ішінде терең өңдеу ұзақ мерзімде көбірек қосылған құн әкелуі мүмкін.
Әлемде дизель қымбаттап кетті
2026 жылғы қыркүйекте әлемдік мұнай өнімдері нарығындағы ең күрделі жағдай дизель отыны сегментінде қалыптасты.
АҚШ-та қыркүйектің басында дизельдің биржалық бағасы барреліне 200 доллардан асты.
Бұл Таяу Шығыстағы жаңа қақтығыс басталғанға дейінгі деңгейден шамамен екі есе жоғары.
Парсы шығанағы елдерінен дизель экспорты күрт төмендеді. Ресейдегі мұнай өңдеу саласындағы іркілістер де әлемдік ұсынысты шектеп отыр.
Қазақстан үшін бұл өз мұнай өңдеу қуатын арттыру қажеттігін көрсететін тағы бір фактор.
Ел өзіне қажетті жанармайды неғұрлым көп өндірсе, ішкі нарық әлемдік тапшылық пен дайын мұнай өнімдері бағасының күрт өзгеруіне соғұрлым аз тәуелді болады.
Әлемдегі қымбат дизель Қазақстанның сауда серіктестерінің логистикалық шығынын да арттыруы мүмкін.
Мәселен, Еуропадан Қазақстанға келетін импорттың елеулі бөлігі машиналар мен көлік жабдықтарына, химиялық және фармацевтикалық өнімдерге тиесілі.
Егер дизель бағасының жоғарылығы ұзақ сақталса, еуропалық тасымалдаушылардың шығыны өсіп, оның бір бөлігі тауарларды Қазақстанға жеткізу құнына әсер етуі мүмкін.
Алайда Еуроодақтан келетін тауарлар дәл осы себептен қазірдің өзінде қымбаттады деп айтуға негіз жоқ.
Шикізат моделінен терең өңдеуге қарай
Стратегияның қаншалықты сәтті болғаны алдағы жылдары нақты жобалардың іске асуына байланысты болады.
2026 жылы Қазақстан шамамен 18,2 млн тонна мұнай өңдеуді жоспарлап отыр.
Демек 39 млн тоннаға жету үшін қазіргі көрсеткішті іс жүзінде екі еседен астам арттыру қажет.
Бұл үшін қолданыстағы зауыттарды кеңейту, жаңа қуаттарды салу және оларды тұрақты шикізатпен қамтамасыз ету қажет болады.
Егер жоспарланған жобалар жүзеге асса, 2040 жылға қарай Қазақстанның мұнай саласы бүгінгі жағдайдан айтарлықтай өзгереді.
Ел мұнай өндіру мен экспорттауды жалғастырады, бірақ шикізаттың әлдеқайда үлкен бөлігін Қазақстанның өзінде дайын мұнай өнімдері мен мұнай-химия тауарларына айналдыру жоспарланып отыр.
